فصلنامه تحلیل های حقوقی و بین المللی

فصلنامه تحلیل های حقوقی و بین المللی

تحلیل قابلیت اعمال قواعد سبب و مباشر در تعیین مسئولیت مدنی غیرقراردادی ناشی از عملکرد زیان‌بار هوش مصنوعی در بستر قراردادهای هوشمند بر اساس حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد قشم
2 گروه کامپیوتر ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قشم
10.22034/jlia.2026.2090855.1049
چکیده
گسترش سریع فناوری هوش مصنوعی و قراردادهای هوشمند بر بستر بلاکچین، چالش‌های نوینی را در حوزه مسئولیت مدنی غیرقراردادی (ضمان قهری) ایجاد کرده است. قراردادهای هوشمند به عنوان ابزارهای خوداجرا، هنگامی که با قابلیت‌های تصمیم‌گیری هوشمند هوش مصنوعی ترکیب می‌شوند، می‌توانند موجب ورود زیان‌های مالی و غیرمالی قابل توجهی به طرفین و اشخاص ثالث شوند. این امر پرسش‌های جدی در خصوص تعیین مسئول جبران خسارت مطرح می‌سازد.این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و رویکرد تطبیقی، به بررسی قابلیت اعمال قواعد فقهی-حقوقی «سبب» و «مباشر» در تعیین مسئولیت مدنی غیرقراردادی (ضمان قهری) ناشی از عملکرد زیان‌بار هوش مصنوعی در بستر قراردادهای هوشمند، در چارچوب حقوق ایران می‌پردازد. پژوهش حاضر با تحلیل قوانین مدنی، منابع فقهی و رویکردهای تطبیقی، به دنبال پاسخ به این پرسش است که آیا قواعد سنتی سبب و مباشر قادر به انطباق با ماهیت نیمه‌خودمختار، غیرشفاف (Black Box) و پیچیده هوش مصنوعی هستند یا خیر.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقوقی مستقل و اراده انسانی است و بنابراین نمی‌تواند به عنوان مباشر مستقیم مسئول شناخته شود. بر اساس قاعده تسبیب (ماده ۳۳۴ قانون مدنی) و اصول قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹، مسئولیت غیرقراردادی عمدتاً بر عهده توسعه‌دهندگان الگوریتم، مالکان، متصرفان و کاربران سیستم قرار می‌گیرد. با این حال، ویژگی‌هایی همچون خودمختاری نسبی، مشکل جعبه سیاه و تعدد عوامل سببیت، احراز رابطه سببیت و تقصیر را با دشواری‌های جدی مواجه کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 شهریور 1405