فصلنامه تحلیل های حقوقی و بین المللی

فصلنامه تحلیل های حقوقی و بین المللی

مطالعه تطبیقی مسوولیت کیفری فرزند نامشروع ناشی از تلقیح مصنوعی خارج از چارچوپ قانونی در حقوق کیفری ایران و فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد علی چاپاری
گروه حقوق،واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی،تبریز،ایران
10.22034/jlia.2026.2062476.1024
چکیده
رشد فزاینده فناوری‌های نوین کمک‌باروری و به‌ویژه تلقیح مصنوعی،نظام عدالت کیفری را با پرسش‌های پیچیده‌ای درباره حدود مسؤولیت کیفری اشخاص و وضعیت حقوقی طفل متولد مواجه ساخته است. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی میان حقوق ایران و فرانسه، به بررسی مسؤولیت کیفری پزشک، والدین و آثار مترتب بر کودک حاصل از تلقیح غیرمجاز می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام حقوقی ایران، به دلیل فقدان قانون‌گذاری جامع و اتکا به ضوابط فقهی، تلقیح با نطفه غیر همسر یا خارج از چارچوب نکاح مشروع، قابلیت انطباق با بزه‌های شرعی یا نقض نظم عمومی خانوادگی را داشته و می‌تواند موجب مسؤولیت کیفری مباشر یا معاون، به‌ویژه پزشک آگاه به ماهیت عمل گردد. افزون بر این، طفل حاصل از این فرایند بر مبنای نظر غالب فقها، در زمره ولدالزنا یا ناشی از شبهه تلقی می‌شود و از برخی حقوق بنیادین مانند قصاص، ارث و دیه محروم می‌گردد؛ امری که با اصول اساسی عدالت کیفری نظیر شخصی بودن مسؤولیت، منع تبعیض و کرامت ذاتی کودک تعارض دارد. در مقابل، حقوق فرانسه با بهره‌گیری از قواعد اخلاق زیستی (Bioéthique) و پیش‌بینی جرم‌انگاری مستقل برای متخلفان، مسؤولیت کیفری را متوجه پزشک یا والدین دانسته و طفل را مطلقاً مبرا از هرگونه پیامد منفی معرفی کرده است. بر این اساس، اصل مصلحت عالی کودک و فرض نسب ناشی از رضایت والدین، جایگاه ویژه‌ای یافته است. تحلیل تطبیقی حاضر بر ضرورت بازنگری در سیاست جنایی ایران، تدوین مقررات جامع در حوزه تلقیح مصنوعی، تحدید مسؤولیت کیفری اشخاص معذور و تضمین کامل حقوق کودک دلالت دارد
کلیدواژه‌ها
تلقیح مصنوعی
مسؤولیت کیفری
طفل متولد
حقوق کیفری ایران
حقوق کیفری فرانسه
سیاست جنایی تطبیقی
موضوعات
  1. اردبیلی، محمد)۱۴۰۰ (حقوق جزای عمومی (جلد ۱). تهران: میزان.
  2. حسینی، سید محمد. (۱۳۹۶). بررسی فقهی و حقوقی تلقیح مصنوعی در نظام کیفری ایران. فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۱۲(3)، ۸۹–۱۰۸.
  3. کاویانی، نادر. (۱۴۰۱). تحلیل تطبیقی حمایت کیفری از فرزند نامشروع در حقوق ایران و فرانسه. پژوهش حقوق کیفری تطبیقی، ۳(1)، ۵۵–۷۷.
  4. موسوی خمینی، روح‌الله(1379) تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  5. نجفی، محمدحسن(1375) جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد ۲۹،  قم: دارالکتب الاسلامیه.
  6. یزدی، محمدکاظم(1402)  العروة الوثقی، قم: مؤسسه نشر اسلامی.

1.       Kaul, R. (2020). Reproductive Technologies and the Rights of the Child: A Comparative Analysis of French and Islamic Law. Oxford: Hart Publishing.

2.       Ministère de la Justice. (2021). Code pénal français. Paris: Dalloz.

3.       République Française. (2021). Loi de Bioéthique. Paris: Journal officiel de la République française.

4.       UNICEF. (2019). Convention on the Rights of the Child: Implementation Handbook. New York: United Nations.

5.       WHO. (2020). Ethical Considerations in Assisted Reproductive Technologies. Geneva: World Health Organization.