فصلنامه تحلیل های حقوقی و بین المللی

فصلنامه تحلیل های حقوقی و بین المللی

نقدی بر قطعیت آرای دادگاههای استیجازه در پرونده های مفاسد اقتصادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
رئیس شعبه 1191 کیفری دو تهران
چکیده
نظام‌های عدالت کیفری نوعاً آشنایی دیرینه‌ای با گرایش به سیاست‌های کیفری استحقاقی و سختگیرانه در مواجهه با جرایم اقتصادی دارند.شکنندگی نسبیِ ساختار اقتصادی جامعۀ کنونی ایران از یکسو و مطالبات عمومی مبنی بر لزوم پاسخ‌دهی قاطع به مرتکبان جرایم و مفاسد اقتصادی ازسوی‌دیگر،در جهات وسیعی موجب دگردیسی و تحول در رویکرد نظام حقوق کیفریِ جمهوری اسلامی ایران شده که یکی از مظاهر آن تخصیص دادنِ شعبی از دادگاه انقلاب به رسیدگی ویژه و افتراقی به مفاسد اقتصادی است که اصطلاحاً از آنها به «محاکم استجازه»تلقی شده است.منطق کلی این دادگاه ها که مصداق یک تجویزِ قانونی-قضایی از جانب مقام معظم رهبری به شمار می‌روند.قطعی بودنِ اغلب آرای محاکم استجازه به استثنای مواردی که مجازات سلب حیات(اعدام)تعیین شده،از نمودهای عینیِ گفتمان افتراقی‌سازیِ عدالت کیفریِ ناظر به مفاسد اقتصادی است که از جهات بسیاری مورد نقد وگرفته .اما پرواضح است ضرورتِ این برخورد قانونی با چنین متهمینی مستلزم بی‌اعتنایی به حقوق انسانی و دفاعی آنها نمی‌باشد.حقوق دفاعی متهمان گزارۀ گران سنگی است که در نظام حقوق داخلی کشور در قانون اساسی و قانون آیین دادرسی کیفری مکرراً مورد حمایت قرار گرفته و در سطح جهانی نیز در اسنادی نظیر میثاق حقوق مدنی و سیاسی مصوب 1966 میلادی در مواد مختلفی(نظیر مواد9، 10 و 14)مورد تقریظ و تأکید قرار گرفته است.معهذا،در این مقاله به روشی توصیفی- تحلیلی سعی در خوانشی منتقدانه از موجودیت و رویه‌ی محاکم مذکور را داریم که غالباً فرض می‌شود در برخی جهات عملکردی معارض با پاره‌ای از مبانی نظام حقوقی کشور و مسلمات حوزۀ حقوق دفاعی متهمان دارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       خالقی، علی. (۱۳۹۴). آیین دادرسی کیفری (جلد دوم). (چاپ بیست و نهم). تهران: نشر شهردانش.
2.       شمس، عبدالله. (۱۳۸۷). آیین دادرسی مدنی (جلد دوم). (چاپ نوزدهم). تهران: انتشارات دراک.
3.       عمارلو، محسن. (۱۳۹۶). بررسی نقض احکام قضایی در فقه و حقوق موضوعة ایران. تهران: انتشارات خرسندی.
4.       کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۹). گامی به‌سوی عدالت (جلد دوم). (چاپ اول). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
5.       کریمی، حسین. (۱۳۶۵). موازین قضایی از دیدگاه امام خمینی. تهران: نشر شکوری.
6.       محنت‌فر، یوسف. (۱۳۸۷). فساد اقتصادی و چگونگی مبارزه با آن در فرایند توسعة اقتصادی. مجلة فرهنگ و تعاون، (۲۹)، ۳-۱۸.
7.       محمد، قاری‌سید فاطمی. (۱۳۹۳). حقوق بشر در جهان معاصر. (چاپ سوم). تهران: نشر شهردانش.
8.       مهرپور، حسین. (۱۳۶۹). دیدگاه‌های جدید از مسائل حقوقی: تجدیدنظر در حکم دادگاه و موعد آن در دیدگاه فقه امامیه و قوانین موضوعة ایران. مجلة کانون وکلا، (۱۵۰ و ۱۵۱)، ۲۳-۴۰.
9.       ناجی زواره، مرتضی. (۱۳۹۴). دادرسی بی‌طرفانه در امور کیفری. (چاپ دوم). تهران: نشر شهردانش.
10.   توسلی‌زاده، توران. (۱۳۹۲). پیشگیری از جرائم اقتصادی. (چاپ اول). تهران: انتشارات جنگل.
1.       Baum, L. (2011) Specializing the Courts. (1st ed.). Chicago University Press.
2.       Button, M., & et.al. (2022) Economics Crimes: From Conception to Response. (1st ed.). Sage.
3.       Cabrillo, F & Fitzpatrick. (2008) The Economics of Courts and Litigation. (1st ed.). Edward Elgar Publishing.
4.       Chowdhury, G. S. (2007). Country Report: Bangladesh. Resource Material Series No. 71, 103–112. Tokyo: UNAFEI.
5.       Gaffney, M., & Harrison, F. (2023) The Corruption of Economics. (1st ed.). Shepheard-Walywyn Publisher.
6.       Kenneth, J. P., & Tamara, D. H. (2023) Introduction to Criminal Justice. (5th ed.). Springer.
7.       Rennison, C. M., & Dodge, M. (2025) Introduction to Criminal Justice. (5th ed.). Sage Publication.
8.       Scheinost, M. (2003) Researc Into Economic Crime. Prague: IKSP.
9.       Schütte, S. A. (2016) Specialised Anti-Corruption Courts, Indonesia. U4 Brief 2016:4. U4 Anti-Corruption Resource Centre.
10.    Theophilus, O. A. (2006) Understanding Economic and Financial Crimes. EFCC/NYSC Integrity Club.